Phân gà tươi chứa nhiều đạm nhưng cũng chứa vi khuẩn gây hại, trứng giun và mùi hôi nồng. Bón thẳng dễ làm cháy rễ và lây bệnh cho cây. Bài này hướng dẫn bạn ủ phân gà thành phân hữu cơ hoai mục ngay tại nhà bằng nấm Trichoderma, để có nguồn phân sạch, tơi, hết mùi và an toàn cho vườn.
Vì sao phải ủ phân gà trước khi bón
Phân gà tươi có tỷ lệ đạm cao và phân giải nhanh. Khi bón trực tiếp, quá trình phân hủy tiếp tục diễn ra trong đất, sinh nhiệt và khí amoniac ngay tại vùng rễ. Đây là nguyên nhân chính gây cháy rễ, vàng lá.
Ủ hoai mục giải quyết ba vấn đề cùng lúc: nhiệt độ đống ủ tăng cao diệt phần lớn mầm bệnh và hạt cỏ dại; chất hữu cơ được ổn định nên không còn sinh nhiệt khi bón; và mùi hôi giảm rõ rệt. Trichoderma là loại nấm có lợi giúp đẩy nhanh phân giải và cạnh tranh, ức chế một số nấm bệnh trong đất như Fusarium, Rhizoctonia.
Chuẩn bị nguyên liệu
Cân đối tỷ lệ xanh và nâu
Ủ tốt cần cân đối giữa nguyên liệu giàu đạm (phân gà) và nguyên liệu giàu carbon (trấu, rơm, mùn cưa, lá khô). Nếu chỉ ủ phân gà, đống ủ sẽ quá đạm, bốc mùi khai và mất đạm dưới dạng khí. Kinh nghiệm thực tế: cứ một phần phân gà trộn khoảng hai đến ba phần chất độn khô là hợp lý.
Nguyên liệu cần có
- Phân gà tươi hoặc phân gà khô.
- Chất độn giàu carbon: trấu, rơm băm, mùn cưa, xơ dừa hoặc lá khô.
- Chế phẩm Trichoderma (theo liều nhà sản xuất ghi trên bao bì).
- Một ít rỉ mật hoặc đường để kích hoạt vi sinh (không bắt buộc).
- Bạt phủ hoặc bao tải để giữ ẩm và giữ nhiệt.
Các bước ủ chi tiết
Trải một lớp chất độn khô dưới đáy, rải một lớp phân gà, tưới nước pha Trichoderma cho đủ ẩm, rồi lặp lại từng lớp như xếp bánh. Độ ẩm đạt yêu cầu khi bạn nắm hỗn hợp trong tay thấy vón lại, buông ra hơi rời, bóp mạnh chỉ rịn vài giọt nước chứ không chảy thành dòng. Đó là khoảng 50 đến 60 phần trăm ẩm.
Đánh đống cao khoảng 1 mét, phủ bạt kín để giữ nhiệt. Sau vài ngày, cho tay vào giữa đống sẽ thấy nóng ấm rõ. Nhiệt độ pha nóng thường lên 50 đến 65 độ C, đây là giai đoạn diệt mầm bệnh. Cứ 7 đến 10 ngày đảo trộn một lần để cấp oxy và đảo phần ngoài vào trong cho chín đều. Nếu khô thì tưới bổ sung nước.
Sau khoảng 30 đến 45 ngày, phân chuyển màu nâu đen, tơi xốp, không còn mùi hôi mà có mùi đất ẩm, nhiệt độ hạ về gần bằng môi trường. Lúc này phân đã hoai mục và dùng được.
Ví dụ thực tế
Một hộ trồng rau ở vùng ven đô ủ 3 bao phân gà với trấu và mùn cưa trong thùng nhựa 200 lít có khoan lỗ thoát khí. Tuần đầu đống bốc mùi khai vì ban đầu trộn hơi nhiều phân, họ bổ sung thêm một lớp trấu và đảo lại. Sau đó mùi giảm hẳn. Đến tuần thứ năm, phân đen tơi, đem bón lót cho luống cải, cây lên đều, không bị táp lá như lần trước dùng phân gà tươi.
Sai lầm thường gặp và cách khắc phục
- Đống ủ bốc mùi khai nồng: thiếu carbon hoặc quá ẩm. Khắc phục bằng cách trộn thêm trấu, rơm khô và đảo cho thoáng.
- Đống không nóng lên: thường do quá khô hoặc khối ủ quá nhỏ. Tưới thêm nước cho đủ ẩm và gom đống lớn hơn để giữ nhiệt.
- Ủ mãi không hoai, còn nguyên xác: thiếu đảo trộn nên thiếu oxy. Đảo đều đặn mỗi 7 đến 10 ngày.
- Trộn Trichoderma cùng vôi: vôi và nhiệt độ quá cao có thể ức chế nấm. Nếu cần xử lý chua bằng vôi thì làm trước, để nguội rồi mới cấy Trichoderma.
Các bước hành động nhanh
- Trộn 1 phần phân gà với 2 đến 3 phần chất độn khô.
- Pha Trichoderma với nước theo hướng dẫn, tưới đều từng lớp.
- Chỉnh độ ẩm khoảng 50 đến 60 phần trăm (nắm vón, buông rời).
- Đánh đống cao, phủ bạt giữ nhiệt.
- Đảo trộn 7 đến 10 ngày một lần, bổ sung nước khi khô.
- Thu phân sau 30 đến 45 ngày khi hết mùi, tơi đen, nguội.
Kết luận
Ủ phân gà bằng Trichoderma không khó, chỉ cần cân đối nguyên liệu, giữ ẩm và đảo đều tay. Bước tiếp theo bạn nên làm: chuẩn bị một thùng hoặc góc vườn có mái che, gom sẵn trấu hoặc rơm khô, rồi bắt tay ủ mẻ đầu tiên với lượng nhỏ để quen quy trình trước khi làm số lượng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân gà bao lâu thì dùng được?
Thông thường 30 đến 45 ngày nếu đảo trộn và giữ ẩm tốt. Dấu hiệu nhận biết chắc chắn là phân hết mùi hôi, tơi xốp, màu nâu đen và nhiệt độ đống đã nguội về gần nhiệt độ môi trường.
Có bắt buộc dùng Trichoderma không?
Không bắt buộc, vì phân vẫn hoai mục nhờ vi sinh vật tự nhiên. Nhưng Trichoderma giúp phân giải nhanh hơn và bổ sung nấm có lợi cho đất, nên rất đáng dùng.
Ủ trong thùng kín hay đánh đống ngoài trời tốt hơn?
Cả hai đều được. Thùng kín gọn gàng, hạn chế ruồi và mùi, phù hợp nhà phố; đánh đống ngoài trời tỏa nhiệt và đảo trộn dễ, phù hợp diện tích lớn. Quan trọng vẫn là thoáng khí và giữ ẩm.
Mùi hôi khi ủ có bình thường không?
Mùi nhẹ trong vài ngày đầu là bình thường. Nếu khai nồng kéo dài thì đống đang thiếu carbon hoặc quá ẩm, cần trộn thêm chất độn khô và đảo cho thoáng.
Tham khảo
Nội dung dựa trên kiến thức nông học phổ thông về quá trình ủ compost hiếu khí và tài liệu hướng dẫn ủ phân hữu cơ của FAO. Các con số về thời gian, nhiệt độ và độ ẩm là khoảng thực hành phổ biến, có thể thay đổi theo nguyên liệu và thời tiết thực tế.
